Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ thú y.
Bệnh lở mồm long móng ở heo (LMLM) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do virus gây ra, lây rất nhanh giữa heo, trâu bò, dê cừu, làm heo nổi mụn nước ở miệng, mõm, vành móng và đi què. Bệnh nằm trong danh mục phải công bố dịch và phải tiêm phòng bắt buộc tại Việt Nam. Khi thấy heo có mụn nước hoặc què hàng loạt, anh chị cần báo ngay cho thú y địa phương để lấy mẫu xét nghiệm, không tự chẩn đoán bằng mắt.
Bài này thuộc chuyên mục phòng bệnh cho heo của Heo Hơi, tổng hợp từ văn bản của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Cục Chăn nuôi và Thú y, Tổ chức Thú y thế giới (WOAH) và báo chí chính thống.
Bệnh lở mồm long móng là gì?
LMLM do virus thuộc giống Aphthovirus gây ra. Theo WOAH, virus có 7 type huyết thanh: O, A, C, SAT1, SAT2, SAT3 và Asia1. Điểm quan trọng: nhiễm hoặc tiêm phòng type này không bảo hộ chéo với type khác. Vì vậy vaccine phải đúng type virus đang lưu hành mới có tác dụng.
Thiệt hại chủ yếu là kinh tế: con bệnh sụt ăn, chậm lớn, heo con có thể chết, kèm theo lệnh hạn chế vận chuyển, giết mổ trong vùng dịch.
Những loài nào mắc bệnh và vì sao lây chéo được?
Bệnh xảy ra trên động vật móng guốc chẵn: heo, trâu, bò, dê, cừu và nhiều loài hoang dã. Cùng một virus có thể đi từ trâu bò sang heo và ngược lại. Ở nông thôn, chuồng heo hay nằm cạnh chuồng trâu bò, dùng chung lối đi, người chăm sóc và xe chở. Đó là lý do một ổ dịch ở chợ trâu bò vẫn là mối lo trực tiếp của người nuôi heo.
Dấu hiệu lở mồm long móng trên heo
Các dấu hiệu chung thường gặp (mức độ khác nhau tùy type virus và tình trạng miễn dịch của đàn):
- Sốt, bỏ ăn hoặc ăn ít, nằm nhiều, ngại đứng dậy.
- Mụn nước ở miệng, lưỡi, mõm, trong lỗ mũi; mụn vỡ để lại vết loét đỏ.
- Mụn nước ở vành móng, kẽ móng, gót chân; heo đi khập khiễng, què, nặng có thể bong móng.
- Heo nái có thể có mụn ở vú; heo con theo mẹ có thể chết đột ngột.
WOAH lưu ý mụn nước ở heo hay xuất hiện tại các điểm tì đè của chân, quanh móng và miệng. Tuy nhiên, những dấu hiệu này không đủ để kết luận là LMLM, vì nhiều bệnh khác cũng gây mụn nước và què.
Bệnh lây qua những đường nào?
Theo WOAH, đường lây chính là tiếp xúc trực tiếp giữa con bệnh và con khỏe. Virus có mặt trong hầu hết dịch tiết, chất thải của con đang bệnh cấp tính. Ngoài ra, bệnh còn lây qua:
- Người, xe, dụng cụ, thức ăn dính virus đi từ nơi có dịch về chuồng.
- Sản phẩm thịt chưa nấu chín, thức ăn thừa có nguồn gốc động vật.
- Mua bán, vận chuyển gia súc không rõ nguồn gốc, nhất là qua biên giới.
Các biện pháp trong bài quy trình an toàn sinh học 3 vòng cũng chặn được phần lớn các đường lây này.
LMLM có phải tiêm phòng bắt buộc không?
Có. Thông tư 07/2016/TT-BNNPTNT quy định phòng, chống dịch bệnh động vật trên cạn (đã được sửa đổi bởi các Thông tư 24/2019/TT-BNNPTNT, 09/2021/TT-BNNPTNT và 09/2025/TT-BNNMT) xếp LMLM vào nhóm bệnh tiêm phòng bắt buộc. Theo tiểu mục 2.1 Phụ lục về tiêm phòng bắt buộc của Thông tư này:
| Hình thức nuôi | Đối tượng phải tiêm vaccine LMLM |
|---|---|
| Trang trại, cơ sở nuôi gia súc tập trung | Trâu, bò, heo, dê, cừu (trừ trường hợp được miễn theo quy định) |
| Hộ gia đình nuôi nhỏ lẻ | Trâu, bò, heo nái, heo đực giống và loài mẫn cảm khác do thú y địa phương xác định |
Nói gọn: trang trại tiêm toàn đàn, hộ nhỏ lẻ bắt buộc tiêm heo nái và đực giống. Thời điểm tiêm, loại vaccine và tiêm nhắc do thú y địa phương và nhà sản xuất vaccine hướng dẫn theo tình hình dịch từng vùng. Bài lịch tiêm phòng vaccine cho heo thịt có phần giải thích thêm về nhóm vaccine bắt buộc và tự nguyện.
Ở Việt Nam đang lưu hành type virus nào?
Theo tài liệu kế hoạch ứng phó khẩn cấp với LMLM type SAT1 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường (công bố tháng 4/2026), Việt Nam đã ghi nhận 3 type: O, A và Asia1.
| Type | Ghi nhận tại Việt Nam |
|---|---|
| O | Phổ biến nhất. Từ 2020 có 4 chủng type O lưu hành, phần lớn ổ dịch do chủng O/ME-SA/Ind2001e |
| A | Gây dịch năm 2004 và 2015–2017; tháng 6/2026 phát hiện lại trên gia súc tại Cao Bằng, Thái Nguyên |
| Asia1 | Xuất hiện năm 2005, lưu hành đến 2008 |
| SAT1 | Chưa ghi nhận; vaccine đang được phép dùng chỉ phòng type O, A, Asia1 |
Kế hoạch quốc gia phòng chống LMLM giai đoạn 2026–2030
Ngày 2/5/2026, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng ký Quyết định 779/QĐ-TTg ban hành Kế hoạch quốc gia phòng, chống cúm gia cầm, lở mồm long móng và dịch tả heo châu Phi giai đoạn 2026–2030 (VnEconomy, 4/5/2026). Với LMLM, mục tiêu là giảm tối thiểu 30% số ổ dịch và số gia súc phải tiêu hủy so với bình quân giai đoạn 2021–2025.
Kế hoạch đặt nguyên tắc tiêm phòng dựa trên đánh giá nguy cơ, tiêm theo đợt, có tiêm bổ sung và giám sát sau tiêm, cùng với xây dựng cơ sở, vùng an toàn dịch bệnh. Đây cũng là kế hoạch bao trùm dịch tả heo châu Phi, nên người nuôi heo sẽ gặp nhiều yêu cầu chung về giám sát và an toàn sinh học.
Tình hình dịch LMLM gần đây
- Tháng 6/2026: Cục Chăn nuôi và Thú y xác định virus LMLM type A trên gia súc tại Cao Bằng và Thái Nguyên, type này chưa xuất hiện ở nước ta từ năm 2018 (công văn Sở NN&MT Hải Phòng dẫn lại, 29/6/2026). Báo Nhân Dân ngày 12/6/2026 đưa tin ổ dịch ở xã Nghiên Loan (Thái Nguyên): 21 mẫu dương tính, gồm 19 mẫu type A và 2 mẫu type O từ 3 hộ, 2 mẫu type A tại chợ trâu bò Nghiên Loan. Chợ bị tạm dừng họp từ 11/6.
- Nguy cơ type SAT1: Theo FAO, SAT1 xuất hiện ở Iraq từ tháng 3/2025 rồi lan ra nhiều nước Trung Đông, Thổ Nhĩ Kỳ; đầu tháng 4/2026 Trung Quốc báo cáo ca bệnh SAT1 trên bò tại Cam Túc và Tân Cương. Bộ NN&MT đã đề xuất nhập khẩu khẩn cấp vaccine SAT1 vì vaccine hiện có không bảo hộ type này (VnEconomy, 5/2026).
Ổ dịch chủ yếu ở trâu bò, nhưng heo cũng mẫn cảm, nhất là trại gần chợ gia súc, vùng biên giới.
Nghi heo mắc LMLM thì cần làm gì?
- Cách ly ngay con có dấu hiệu, dừng nhập xuất heo, hạn chế người ra vào chuồng.
- Báo ngay cho nhân viên thú y xã hoặc cơ quan thú y địa phương. Không giấu dịch.
- Không bán chạy, không giết mổ, không vứt xác heo bệnh, heo chết ra môi trường.
- Phối hợp lấy mẫu để xét nghiệm xác định bệnh và type virus.
- Vệ sinh, sát trùng chuồng, dụng cụ, xe cộ theo hướng dẫn của thú y.
- Không tự mua thuốc điều trị; việc xử lý con bệnh, tiêm phòng bao vây do cơ quan thú y quyết định.
Phân biệt sơ bộ LMLM với các bệnh gây mụn nước, què
WOAH khẳng định không thể phân biệt LMLM với các bệnh mụn nước khác bằng mắt thường. Bảng dưới chỉ giúp anh chị biết vì sao phải xét nghiệm:
| Bệnh | Loài mắc | Biểu hiện dễ nhầm | Khẳng định bằng |
|---|---|---|---|
| Lở mồm long móng | Heo, trâu bò, dê cừu | Mụn nước miệng, mõm, móng; què | Xét nghiệm phòng thí nghiệm |
| Bệnh mụn nước ở heo (SVD) | Heo | Mụn nước, què giống LMLM | Xét nghiệm phòng thí nghiệm |
| Viêm miệng mụn nước (VS) | Heo, trâu bò, ngựa | Mụn nước miệng, móng | Xét nghiệm phòng thí nghiệm |
| Senecavirus A (SVA) | Heo | Mụn nước mõm, vành móng; heo con chết | Xét nghiệm để loại trừ LMLM |
| Tổn thương móng do nền chuồng | Heo | Què, trầy móng nhưng không có mụn nước, thường lẻ tẻ | Thú y khám, loại trừ bệnh truyền nhiễm |
Theo Hiệp hội Bác sĩ thú y heo Hoa Kỳ (AASV), tổn thương do Senecavirus A giống hệt các bệnh mụn nước khác, nên mỗi ca có mụn nước đều phải được điều tra để loại trừ LMLM.
Câu hỏi thường gặp
Thịt heo bị LMLM có lây sang người không?
WOAH đánh giá nguy cơ lây sang người là không đáng kể. Tuy vậy, heo bệnh, heo nghi bệnh tuyệt đối không được giết mổ, buôn bán vì sẽ phát tán virus sang đàn khác.
Đã tiêm vaccine LMLM, heo còn bị bệnh không?
Có thể, nếu vaccine không khớp type virus đang lưu hành, tiêm không đúng thời điểm hoặc miễn dịch của đàn chưa đủ. Các type không bảo hộ chéo cho nhau.
Hộ nuôi heo thịt nhỏ lẻ có bắt buộc tiêm LMLM không?
Theo Thông tư 07/2016/TT-BNNPTNT, hộ nhỏ lẻ bắt buộc tiêm cho heo nái và đực giống. Heo thịt trong hộ tiêm hay không tùy hướng dẫn của thú y địa phương; ở trang trại thì tiêm toàn đàn.
Heo có mụn nước ở móng có chắc là LMLM không?
Không chắc. Nhiều bệnh khác cho biểu hiện y hệt. Chỉ xét nghiệm phòng thí nghiệm mới kết luận được.
Cần tư vấn nguồn heo khỏe, rõ nguồn gốc?
Nhập heo rõ nguồn gốc, đã tiêm phòng đầy đủ là cách đơn giản nhất để giảm rủi ro dịch bệnh. Anh chị gọi 0888.678.039 hoặc để lại lời nhắn tại trang liên hệ Heo Hơi. Giá heo hơi cập nhật hằng ngày xem tại bảng giá heo hơi hôm nay.
Nguồn tham khảo
- WOAH – Terrestrial Manual, chương 3.1.8 Foot and mouth disease.
- Bộ Nông nghiệp và Môi trường – Kế hoạch hành động ứng phó khẩn cấp với bệnh LMLM do virus serotype SAT1 (tài liệu đăng trên Cổng Khuyến nông quốc gia, 4/2026).
- VnEconomy, 4/5/2026 – 10 nhiệm vụ trong phòng chống 3 dịch bệnh vật nuôi giai đoạn 2026–2030 (Quyết định 779/QĐ-TTg).
- VnEconomy, 5/2026 – Đề xuất Thủ tướng cho phép nhập khẩu khẩn cấp vaccine SAT1.
- Báo Nhân Dân, 12/6/2026 – Khẩn trương phòng, chống dịch lở mồm long móng ở Thái Nguyên.
- Sở NN&MT Hải Phòng, Công văn 7695/SNNMT-CCTSCNTY ngày 29/6/2026 (dẫn thông tin Cục Chăn nuôi và Thú y), qua văn bản UBND phường Hải Dương 7/2026.
- Thông tư 07/2016/TT-BNNPTNT và văn bản hợp nhất với các Thông tư 24/2019, 09/2021, 09/2025/TT-BNNMT; Thư Viện Pháp Luật – Đối tượng tiêm phòng bắt buộc vắc-xin LMLM.
- Buckley AC, Lager KM (2022). Senecavirus A: Frequently asked questions. Journal of Swine Health and Production, AASV.
Biên soạn: Ban biên tập Heo Hơi. Ảnh: Heo Hơi tự thiết kế.